Blog Wim Kooyman: Kantoorschaamte
Kantoorleegstand dwingt ons niet alleen om opnieuw na te denken over de rol van de werkplek in ons leven, het doet tegelijk een beroep op onze maatschappelijke verantwoordelijkheid een oplossing te creëren voor het tekort aan woningen.
“In gelul kun je niet wonen.” Iemand die deze uitspraak eerder heeft gehoord? Waarschijnlijk niet. De uitspraak dateert uit begin jaren tachtig van de vorige eeuw en is afkomstig van Jan Schaefer, in de jaren zeventig staatssecretaris Stadsvernieuwing onder het ministerie Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening in het Kabinet Den Uyl. Later werd Schaefer – een Amsterdammer met het hart op de tong – wethouder voor onder andere Woningzaken in Amsterdam. Het tekort aan woningen was in die jaren zo groot dat het maatschappelijke onvrede gaf. Zozeer zelfs dat een bestorming van de Nieuwe Kerk in Amsterdam tijdens de Kroning van Beatrix in 1980 ternauwernood kon worden voorkomen. De leus ‘Geen woning geen kroning’ tijdens die Kroningsdag is misschien meer bekend. Overigens, met zijn statement “In gelul kun je niet wonen” bedoelde Schaefer natuurlijk dat er meer werd gepraat dan werd gedaan.
Woningschaarste is feitelijk een probleem van alle tijden. Een probleem waaraan doorgaans het onvermogen van belanghebbenden en de politiek is gekoppeld om hier adequaat op te anticiperen. En dat is toch ontluisterend. Al ver voor de coronapandemie schreven Theo van der Voordt, Hilde Remoy, Rob Geraedts en Collin Oudijk van de TU Delft in het boek ‘Transformatie van kantoorgebouwen’ (gepubliceerd in januari 2007) over het haast oneindige potentieel van leegstaande kantoren en de mogelijkheden deze kantoren te transformeren tot onder andere woningen. Wanneer we na corona – en met de opkomst van het hybride werken en het thuiswerken – anno 2025 met de grote hoeveelheid aan leegstaande kantoren meer in de huidige tijd blijven, zou het probleem van het (grote) tekort aan woningen met vele nieuwe technieken en de bewustwording van het urgente probleem toch oplosbaar moeten zijn. Het lijkt daarbij niet zozeer een kwestie van ‘doen’, maar mogelijk meer van ‘willen doen’.
Stikstof
Evenwel meldde NOS Nieuwsuur op donderdag 17 april dat uit nieuwe cijfers van het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS) blijkt dat de verbouwing van voormalige kantoorpanden, winkels en kerken naar woningen in 2024 verder is vastgelopen. Voor Rijksbouwmeester Francesco Veenstra is deze daling onacceptabel – en niet alleen omdat zoveel oppervlak ongebruikt blijft. In het bericht van NOS Nieuwsuur stelt Veenstra: "De uitstoot van stikstof bij de bouw van een nieuwbouwwoning is vele malen hoger dan bij het transformeren van een bestaand gebouw. En stikstof is een van de redenen dat de woningbouw op veel plekken vastloopt. Dus we zullen meer moeten gaan transformeren."
Recent hield architect Herman Hertzberger in Volkskrant Magazine (29 maart 2025) nog een pleidooi voor de vele mogelijkheden van (her)gebruik van ruimten. Gebouwen die door de tijd heen verschillende functies kunnen vervullen: dat is het idee achter het structuralisme, de bouwstijl die Hertzberger in de jaren zestig ‘uitvond’. Het in 1972 ontworpen kantoorgebouw van Centraal Beheer in Apeldoorn is wel het bekendste voorbeeld: een schakeling van kubussen die je kan uitbreiden of inkrimpen. Het sinds 2013 leegstaande kantoorgebouw is nu door de gemeente Apeldoorn gekocht met de bedoeling het om te ‘toveren’ tot een multifunctioneel complex, zoals woningbouw. Hertzberger heeft goede hoop dat dit initiatief slaagt.
Full House Deal
Kantoorleegstand dwingt ons niet alleen om opnieuw na te denken over de rol van de werkplek in ons leven, het doet tegelijk een beroep op onze maatschappelijke verantwoordelijkheid een oplossing te creëren voor het tekort aan woningen. Want het nemen van die verantwoordelijkheid is tot dusver niet zo vanzelfsprekend. Of moeten we eerst voorbij onze schaamte, oftewel onze kantoorschaamte? Kantoorleegstand vraagt om een herdefiniëring van ruimtegebruik en een samenwerking tussen overheden, bedrijven en gemeenschappen om tot duurzame oplossingen te komen. Het initiatief van Full House Deal biedt perspectief op hogere bezettingsgraden van kantoorgebruik èn op het transformeren van leegstaande kantoorruimten naar woningen. Luister onder andere naar dit initiatief op BNR Radio: https://ap.lc/exUfc Full House Deal helpt organisaties om hun ruimte slimmer te gebruiken, kosten te verlagen én – waar mogelijk – meters vrij te maken voor woningbouw. Ruimte die anders stilvalt, wordt terug gegeven aan de samenleving. Een kans voor maar liefst 200.000 extra woningen. Jan Schaefer zou het wel weten!
